Header Reklam

Sirkülasyon Pompalarında Enerji Verimliliğinin İncelenmesi

05 Mayıs 2016 Dergi: Mayıs-2016

Yazan: Begüm Öğüt, Ar-Ge Pompa ve EEY Müdür Yardımcısı, Alarko Carrier Sanayi ve Ticaret A.Ş.

Özet

Bu bildiride; “SGM-2011/15- Bağımsız ve Ürünlere Entegre Salmastrasız Devirdaim Pompaları ile İlgili Çevreye Duyarlı Tasarım Gereklerine Dair Tebliğ” ile ‘‘EN 16297-1: Santrifüj pompalar – Salmastrasız sirkülasyon pompaları standardı”nda bahsi geçen Enerji Verim İndeksi (EEI) kavramı, hesaplanma yöntemi ve toleransları anlatılacak, zorunlu olan EEI değerini sağlayabilmek için kullanılması gereken motor, motor sürüş teknikleri ve kontrol modları açıklanacaktır. Bununla birlikte Türkiye’deki sirkülatör pazarının büyüklüğünden, pazardaki oyunculardan, EEI değeri zorunluluğunun Türkiye pazarındaki etkilerinden, satıcının ve müşterinin yaşadığı sıkıntılardan bahsedilecektir.

1. Giriş

En önemli enerji kaynağı olan petrol ve kömür gibi fosil yakıtların hızla tükenmesi, enerji üretim ve tüketim süreçlerinde ortaya çıkan sera gazı emisyonlarının küresel ısınma ve iklim değişikliklerine sebep olması, Türkiye’de kullanılan enerjinin % 70’inin yurtdışından döviz ödeyerek satın alınması [1], ev ve ulaşımda tüketilen enerjinin bireysel bütçeyi ciddi anlamda etkilemesi, enerji verimliliğine karşı duyarlılık oluşturmuştur. Enerji verimliliği, binalarda yaşam standardı ve hizmet kalitesini düşürmeden, endüstriyel işlemlerde üretim kalitesi ve miktarının düşüşüne sebep olmadan enerji tüketiminin azaltılması anlamına gelir. 2003 yılından itibaren enerji verimliliği mevzuatları konusunda AB ile uyum sürecine girmesinin ardından, Türkiye Avrupa Birliği’nde yürürlüğe giren enerji verimliliği ile ilgili yasal düzenlemeleri birkaç senelik gecikmelerle takip etmektedir. 2005/32/AT “Enerji Kullanan Ürünlerin Çevreye Duyarlı Tasarımına İlişkin Yönetmelik” AB’de 2005 yılında, Türkiye’de ise 7 Ekim 2010 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Dünyada tüketilen elektrik enerjisinin yaklaşık % 20’sinin pompalar tarafından tüketildiği ve pompa sistemlerinin enerji maliyetlerinin yüksek olduğu göz önüne alınmış, pompalar konusu enerji tasarrufunda öncelik verilen konuların başlarında gelmiştir. “SGM-2011/15 Bağımsız ve Ürünlere Entegre Salmastrasız Devirdaim Pompaları ile İlgili Çevreye Duyarlı Tasarım Gereklerine Dair Tebliğ” AB’de 2009 yılında Türkiye’de ise 23 Eylül 2011 tarihinde yürürlüğe girmiş ardından 25 Aralık 2012’ye ertelenmiştir. Sirkülatörleri kapsayan hazırlık çalışmaları (Lot11) incelendiğinde uluslararası standartların yayımlanması veya mevcut standartların revize edilmesi de gündeme gelmiştir ve bu kapsamda “Santrifüj pompalar – Salmastrasız sirkülasyon pompaları”nı konu alan EN 16297-1,2,3 yayımlanmıştır. 2005/32/AT ile SGM-2011/15 direktifi ve EN 16297-1 standardı, sirkülatörlerde Enerji Verim İndeksi (EEI) kavramını ortaya çıkarmış ve bu EEI değerinin belli bir rakamın altında olması zorunluluğu ile bu değerin ürün üzerindeki etikete işlenmesi zorunluluğunu getirmiştir.

2. AB’deki ve Türkiye’deki Yasal Düzenlemeler, Yönetmelikler ve Standartlar

Türkiye 2003 yılından itibaren enerji verimliliği mevzuatları konusunda AB ile uyum sürecine girmiş ve enerji tasarrufuna yönelik uygulamaların geliştirilmesine öncelik vermiştir. Bu doğrultuda; AB’de 2002 yılında yürürlüğe giren 2002/91/EC  “Energy Performance of Buildings” , Türkiye’de 2008 yılında “Binalarda Enerji Performansı Yönetmeliği” olarak yayımlanmış ve 5 Aralık 2009’da yürürlüğe girmiştir. AB’de 2005 yılında yürürlüğe giren 2005/32/EC  “A Framework for The Setting of Ecodesign Requirements for Energy-Using Products” , Türkiye’de 2010 yılında 2005/32/AT “Enerji Kullanan Ürünlerin Çevreye Duyarlı Tasarımına İlişkin Yönetmelik” olarak yayımlanmış ve 7 Ekim 2010’da yürürlüğe girmiştir. Bu yönetmeliğe göre [2];

- Pazarda bulunan en iyi enerji performansına sahip ürünün/teknolojinin referans olarak kabul edileceği,

- Eko-tasarıma uymayan ürünlere CE belgelendirmesi yapılmayacağı,

- AB ülkelerinde eko-tasarıma uymayan ürünlerin ticaretinin yasaklanacağı,

- Ürünlerin üzerinde enerji sınıfını gösteren etiketlerin zorunlu olacağı bilinmektedir.

Dünyada tüketilen elektrik enerjisinin yaklaşık % 20’sinin pompalar tarafından tüketildiği ve pompa sistemlerinin enerji maliyetlerinin yüksek olduğu göz önüne alınmış, pompalar konusu enerji tasarrufunda öncelik verilen konuların başlarında gelmiştir. Bu kapsamda; AB’de 2009 yılında yürürlüğe giren 641/2009 “Ecodesign Regulation for glandless standalone circulators and glandless circulators integrated in products”, Türkiye’de 2011 yılında SGM-2011/15 Bağımsız ve Ürünlere Entegre Salmastrasız Devirdaim Pompaları ile İlgili Çevreye Duyarlı Tasarım Gereklerine Dair Tebliğ” olarak yayımlanmış ve 23 Eylül 2011 tarihinde yürürlüğe girmiştir ve buna göre 1.1.2013 tarihi itibarıyla EEI zorunluluğu başlamıştır. (termal güneş enerjisi sistemlerinin ve ısı pompalarının birincil devreleri için özel olarak tasarlananları da kapsama almıyor). Türkiye’de 25 Aralık 2012 tarihinde yapılan bir değişiklik ile de EEI zorunluluğu 1.1.2014 tarihine ertelenmiştir.  Bu yönetmeliğin son haline göre Türkiye için özetle [3];

Sirkülasyon Pompalarında Enerji Verimliliğinin İncelenmesi

Şekil 1: EEI zorunluluklarına dair zaman tablosu

AB’de 2012 yılında yürürlüğe giren 622/2012 “Ecodesign Regulation for glandless standalone circulators and glandless circulators integrated in products” ise Türkiye’de henüz yayımlanmamıştır (termal güneş enerjisi sistemlerinin ve ısı pompalarının birincil devreleri için özel olarak tasarlananları da kapsama alıyor). Avrupa Komisyonu’nun Nisan 2008 tarihinde yayımlanan Hazırlık Çalışmaları ürün tiplerine göre 19 farklı bölüme (Lot) ayrılmıştır. Sirkülatörleri kapsayan Lot 11 incelendiğinde sirkülatörlerle ilgili uluslararası standartların yayımlanması veya mevcut standartların revize edilmesinin de gündemde olmuştur.

- EN 16297-1 Pompalar - Santrifüj pompalar- Salmastrasız sirkülasyon pompaları-Bölüm 1: Enerji verimliliği endeksi (EEI)’nin deneyi ve hesaplanması için genel kurallar ve prosedürler

- EN 16297-2 Pompalar - Santrifüj pompalar- Salmastrasız sirkülasyon pompaları-Bölüm 2: Bağımsız sirkülasyon pompalarının enerji verimliliği endeksi (EEI)’nin hesaplanması

- EN 16297-3 Pompalar - Santrifüj pompalar - Salmastrasız sirkülasyon pompaları-Bölüm 3: Mamullerle bütünleşik sirkülasyon pompalarının enerji verimliliği endeksi (EEI)’nin hesaplanması

- EN ISO 9906 Rotodinamik Pompalar - Hidrolik Performans Kabul Testleri

3. Sirkülasyon Pompası

3.1. Tanımı

Kapalı devre sistemlerde gerekli hareket enerjisini suya kazandıran, temel olarak mekanik bir çark ve onu döndüren elektrik motorundan oluşan elektromekanik bir sistemdir. Sirkülasyon pompalarının kullanıldığı sistemler genel olarak bir ısı kaynağı, suyu taşıyan bir boru sistemi, ısı yayan bir eleman ve suyun bu tesisatta dolaşmasını sağlayan pompadan oluşmaktadır.

Sirkülasyon Pompalarında Enerji Verimliliğinin İncelenmesi

Şekil 2: Sirkülatörlü bir ısıtma sisteminin basitleştirilmiş diyagramı [4]

Genel pompa tipleri içerisinde, rotodinamik pompa, santrifuj (radyal akışlı)  pompa, tek kademeli pompa, tek giriş-tek çıkışlı (Emme-Basma) pompa veya salmastrasız (ıslak rotorlu) pompa olarak da isimlendirilebilir. Gücüne ve kullanım şekline göre, küçük sirkülatörler ve büyük bağımsız sirkülatörler olmak üzere 2’ye ayrılır. Küçük sirkülatörler bağımsız (65 W) ve boyler entegre (90 W) olmak üzere kendi arasında ikiye ayrılırken, büyük bağımsız sirkülatörler ticari ve toplu konut uygulamalarında kullanılan ve genellikle 2500 W altında olan sirkülatörlerdir [4].

3.2. Kullanım Alanları

Kullanım alanları başlıca; merkezi ısıtma sistemleri, ev tipi ısıtma sistemleri, zemin altı ve duvar ısıtma sistemleri, güneş enerjili ısıtma sistemleri, ısı pompası sistemleri, iklimlendirme sistemleri olarak tarif edilebilir [4].

Sirkülasyon Pompalarında Enerji Verimliliğinin İncelenmesi 

Şekil 3: Sirkülatörlerin kullanım alanları [4]

3.3. Çalışma Şekilleri

Sirkülasyon pompalarının 3 farklı çalışma şekli vardır.

Bunlar;

- Açık/Kapalı Oda Termostatı Kontrolü: Bu sistemlerde termostattan gelen bilgiye göre ısı kaynağı açılır veya kapanır. Dolayısıyla sirkülatör % 100 debide hep çalışır ya da çalışmaz durur.

- Açık/Kapalı: Termostatik Vana Kontrolü: Akışın termostatik vana tarafından kontrol edildiği sistemlerdir.         

- Sürekli: Isı kaynağının sürekli çalıştığı ısıtma dönemlerindeki çalışma şeklidir. 

3.4. Çalışma Eğrileri

Pompa eğrisi ile sistem eğrisinin kesiştiği nokta işletme noktasıdır. Pompanın gerçek çalışma değerini bu nokta belirler. Sistem eğrisi, tesisattaki sürtünmelerden kaynaklanan basma yüksekliği ile debinin ilişkisini (H = f(Q) ) gösterir.

Sirkülasyon Pompalarında Enerji Verimliliğinin İncelenmesi

Grafik 1. Pompa eğrisi ve sistem eğrisi

Grafik 2’de görüldüğü gibi, sistem A noktasında çalışmakta iken vanaların kısılıp debinin düşmesiyle çalışma noktası B noktasına kayar, bu durumda pompa verimi azalacaktır.

Sirkülasyon Pompalarında Enerji Verimliliğinin İncelenmesi

Grafik 2: Debi/ basma yüksekliği –güç-verim ilişkisi

Sabit devirli bir pompa, debi azaldığında hızını değiştirmez, çalışma noktası o hızın Q-H karakteristik eğrisi üzerinde sola doğru kayar, şebekeden çekilen güç ise Grafik 3’te görüldüğü gibi küçük miktarda azalır. Değişken devirli bir pompa, debi azaldığında tesisattaki talebe göre basınçla birlikte hızını da düşürür. Yeni çalışma noktası (Q-H) hangi hız eğrisi üzerinden geçiyorsa pompa hızını oraya düşürür. Şebekeden çekilen güç de yine Grafik 3’te görüldüğü gibi ciddi miktarda azalır [5].

Sirkülasyon Pompalarında Enerji Verimliliğinin İncelenmesi

Grafik 3: Sabit devirli ve değişken devirli pompalarda güç tüketimi [5] 

3.5. Kullanılan Motor Tipleri ve Kontrol Yöntemleri Motor Tipleri

Sincap Kafesli Asenkron Motorlar

Tek Hızlı    

1 ve 3 fazlı motorlardır.                               

Hızları 1450-2900 d/d arasında olabilir.

Kademeli Hızlı    

3 fazlı motorlardır. 

Hızları 800-2900 d/d arasında olabilir.

Belirlenen hız aralığında 3-5 kademede çalışabilirler.

Değişken Hızlı    

3 fazlı motorlardır.

0%-100% hız aralığında   çalışabilirler.

Tek hızlı asenkron motorların AA Kıyıcı veya V/f çevirici ile sürüldüğü uygulamalardır.

Sabit Mıknatıslı Senkron Motorlar (SMSM – PMSM)

Rotor pakedinin üzeri mıknatıs blokları ile çevrilmiştir.

Verimleri % 90’dan fazladır.

%0-%100 hız aralığında çalışabilirler.

641/2009 (AB), 622/2012 (AB), SGM-2011/15 (TR) direktiflerin zorunlu tuttuğu EEI değerlerinin sağlanabilmesi asenkron motor verimleri ile mümkün olmadığından, sirkülasyon pompasında sabit mıknatıslı senkron motorlar kullanılmaya başlanmıştır.

Kontrol Yöntemleri

Tabloda aynı sirkülatörün motor ve sürücü değişikliği ile standart tasarıma göre sağladığı tasarruf değerleri görülmektedir. Görüldüğü gibi en yüksek tasarrufu sabit mıknatıslı senkron motor ile, ikinci olarak ise değişken hızlı asenkron motor ile sağlanmaktadır. 

Tablo 1: Sirkülatörlerde motor ve sürücü değişikliği ile tasarruf edilebilecek enerji miktarı

KRİTER

SÜRÜCÜ ve MOTOR

ASM           
(Tek Hızlı)

ASM  &
Kademeli Hız Kontrolü

ASM  &
Frekans Konvertörü
(Değişken Hızlı)

SMSM   &   Sürücü         
(Değişken Hızlı)

Tüketilen Ortalama

Güç (W)

245

204

198

93

Tasarruf Edilen

Güç (W)

-

41

47

152

Tasarruf Edilen

Güç (%)

-

17%

19%

62%

3.5.1. Değişken Hızlı Kontrol Yöntemleri

Günümüzde kullanılan elektronik kontrollü pompalar çeşitli işletim ortamlarına uyum sağlayacak şekilde farklı ayar ve regülasyon çeşitlerine izin veren elektronik ünitelerle donatılmıştır. Kullanılan 3 tip kontrol modu bulunmaktadır.

Sabit Fark Basınç Kontrol Modu (∆p-c)

Bu kontrol seçeneğinde cihaz üzerinden set edilen fark basınç değeri Hs izin verilen debi aralıklarında pompanın devir hızı kademesiz olarak değiştirilerek sabit tutulmaktadır.

Sirkülasyon Pompalarında Enerji Verimliliğinin İncelenmesi

Grafik 4: Sabit fark basınç kontrol modu (∆p-c) gösterimi

Değişken Fark Basınç Kontrol Modu(∆p-c)

Tesisatın değişken debi gereksinimine bağlı olarak, pompa fark basıncı set edilmiş ilk Hs değeri ile 1/2 Hs değeri arasında lineer olarak değiştirilmektedir.

Sirkülasyon Pompalarında Enerji Verimliliğinin İncelenmesi

Grafik 5: Değişken fark basınç kontrol modu (∆p-c) gösterimi

Sıcaklığa Bağlı Fark Basınç Kontrol Modu (∆p-T): Bu kontrol modunda pompanın set edilen fark basıncı akışkanın ölçülen sıcaklığından bağımlı olarak iki farklı seçenekte değiştirilebilmektedir:

- Pozitif yönlü kontrol seçeneği;

Akışkanın sıcaklığı arttıkça set edilen fark basıncı Hmin ve Hmax arasında lineer olarak artar. Bu regülasyon değişken giriş sıcaklığı olan kazan sistemlerinde tercih edilmektedir.

- Negatif yönlü kontrol seçeneği;

Akışkanın sıcaklığı arttıkça set edilen fark basıncı Hmax ve Hmin arasında lineer olarak azalır. Bu seçenek yoğuşmalı kazan sistemlerinde, dönüş suyu sıcaklığının yoğusma için gerekli olan sıcaklığa uyum sağlayabilmesi için kullanılır. Bu seçenekte sirkülasyon pompası dönüş hattına monte edilmek zorundadır.

Sirkülasyon Pompalarında Enerji Verimliliğinin İncelenmesi

Grafik 6: Sıcaklığa bağlı fark basınç kontrol modu (∆p-T) gösterimi

4. Sirkülasyon Pompalarında Enerji Verimlilik İndeksi

EEI, sirkülatörün verimliliği için bir göstergedir ve ürün üzerine işlenmelidir. 641/2009 (AB), 622/2012 (AB) ve SGM-2011/15 (Türkiye) direktifine göre Sirkülatörlerde Enerji Sınıfı YOKTUR, sadece Enerji Verim İndeksi (EEI) değeri belirtilir. Harflerle (A, B, C, …) ifadeler, Europump (European Pump Manufacturer Association)  Grup-13’ün 11 Şubat 2003 tarihinde yayımlamış olduğu “Classification of Circulators” adlı bildiride tariflenmiştir ve kendi aralarında kullandıkları bir sınıflandırmadır.

Sirkülasyon Pompalarında Enerji Verimliliğinin İncelenmesi

Şekil 4: Europump enerji etiketi görünümü ve sınıflandırma şeması [4]

Aynı hidrolik güçteki farklı enerji sınıfından pompalar kıyaslandığında ardışık iki enerji sınıfı arasında yaklaşık % 22’lik bir fark olduğu görülmektedir. Buna göre, A sınıfı bir sirkülatörün D sınıfı bir sirkülatörün tükettiği elektrik enerjisinin ancak % 33’lük bir kısmını tükettiği görülmektedir. 20 W Hidrolik Güçteki D sınıflı sirkülatörler yerine A veya B sınıfı sirkülatörler kullanılmasıyla geri kazanılacak enerji miktarları/yıllık Şekil 5’te görüldüğü gibidir.

Sirkülasyon Pompalarında Enerji Verimliliğinin İncelenmesi

Şekil 5: AB’de tipik ve yüksek enerji sınıfı sirkülatörler kullanılması durumunda tüketilecek enerji miktarı

Şekilde AB için mevcut tipik sirkülatörler tarafından yıllık tüketilen enerji miktarı ve bunların yerine yüksek enerji sınıfı sirkülatör kullanılması durumunda tüketilecek enerji miktarı gösterilmektedir. Bu durumda yaklaşık % 60’lık (yaklaşık 30TWh/yıl) bir tasarruf söz konusudur [6].

Sirkülasyon Pompalarında Enerji Verimliliğinin İncelenmesi

Grafik 7: AB’de sirkülatörlerde enerji tüketimi senaryoları – tipik sirkülatörler ve yüksek verimli sirkülatörler [6]

4.1. EEI Hesabı

641/2009 ve SGM-2011/15 direktifleri ile EN-16297 standardına göre enerji verimlilik indeksi (EEI) aşağıdaki şekilde hesaplanmaktadır [3;7].

  1. Maksimum hidrolik eğrinin ölçülmesi

          basma yüksekliği “H” (metre)

          debi “Q” (m3/saat)

Sirkülasyon Pompalarında Enerji Verimliliğinin İncelenmesi

Grafik 8

  1. (Q x H) değerinin maksimum olduğu noktanın bulunması

 

bu noktadaki basma yüksekliğine H100% ,

bu noktadaki debiye Q100%  denir

Sirkülasyon Pompalarında Enerji Verimliliğinin İncelenmesi

Grafik 9

  1. Maksimum hidrolik gücün Phyd hesaplanması

 

Phyd   =   Q100% x H100%  x 2,72

 

  1. Referans gücün Pref hesaplanması

 

Pref   =   1,7 x Phyd  + 17 x (1  -  e -0,3 x Phyd),

          1 Watt ≤ Phyd ≤ 2500 Watt

  1. Referans kontrol eğrisinin tanımlanması

Sirkülasyon Pompalarında Enerji Verimliliğinin İncelenmesi

Grafik 10

  1. Seçilen eğri üzerinde pompanın Q x H = max değerine ulaştığından emin olarak bir pompa ayarının seçilmesi

Sirkülasyon Pompalarında Enerji Verimliliğinin İncelenmesi

Grafik 11

  1. Q100% , Q75% , Q50% ve Q25% olmak üzere 4 çalışma noktasında

H basma yüksekliğinin ve 

P1 tüketilen elektrik gücünün ölçülmesi

Sirkülasyon Pompalarında Enerji Verimliliğinin İncelenmesi

Grafik 12

  1. Yorumlama ve Hesaplama

Ölçülen basma yüksekliği ve elektrik gücü değerlerine Hmeas ve P1,meas denir. 

referans kontrol eğrisi üzerinde farklı debi değerlerine karşılık gelen basma yüksekliği değerine Href denir.

          ... eğer   Hmeas  >  Href     è     PL  =  P1,meas 

          ... aksi halde       è     PL  = (Href / H1,meas)  .  P1,meas

Sirkülasyon Pompalarında Enerji Verimliliğinin İncelenmesi

Grafik 13

 Sirkülasyon Pompalarında Enerji Verimliliğinin İncelenmesi

Grafik 14

  1. Kısmi yük profili kullanılarak ağırlıklı ortalama gücün PL,avg hesaplanması

Debi
%)

Zaman
(%)

100

6

75

15

50

35

 25

44

Tablo 2: Alman Blauer Engel’e göre bağımsız sirkülatörlerde yük profili

PL,avg = 0,06 PL,100% + 0,15 PL,75% + 0,35 PL,50% + 0,44 PL,25%

  1. EEI değerinin hesaplanması

 

EEI = PL,avg / Pref   . C20%    ,C20%=0,49

                            C20% kalibrasyon faktörü   

4.2. EEI Beyanının Doğrulaması

641/2009 ve SGM-2011/15 direktifleri ile EN-16297 standardına göre göre enerji verimliliği indeksi beyanı aşağıdaki şekilde doğrulanmaktadır [3;7].

- Öncelikle bir numune test edilir. Üreticinin beyan ettiği EEI ile test sonucu bulunan EEI karşılaştırılır.

- Test sonucu bulunan değer beyan edilen değeri %7’den fazla aşmıyorsa pompa tebliğe uygun sayılır.

- Test sonucu bulunan değer beyan edilen değeri % 7’den fazla aşıyorsa 3 numune ile test yapılır.

- 3 numunenin test sonucu bulunan EEI değerlerinin aritmetik ortalaması beyan edilen değeri %7’den fazla aşmıyorsa pompa tebliğe uygun sayılır.

- 3 numunenin test sonucu bulunan EEI değerlerinin aritmetik ortalaması beyan edilen değeri %7’den fazla aşıyorsa pompa tebliğe uygun sayılmaz.

5. Sirkülasyon Pompası Pazarının Genel Yapısı

Her girişim FİKİRLE başlayıp, GELİŞTİRME sürecini tamamlar ve pazara sürülür. İlk pazar ve finansal verilerinin oluştuğu GİRİŞ bölümünden sonra ise, başarılı girişimler BÜYÜME döneminde artışa geçerek OLGUNLUK döneminde en yüksek seviyelerine ulaşırlar. Sonrasında ise rakiplerin çoğalması, ihtiyacın azalması, teknolojinin gelişmesi, ürünün demode olması ve yasal gereklilikler sebeplerle DÜŞÜŞ dönemine geçerler.

Sirkülasyon Pompalarında Enerji Verimliliğinin İncelenmesi

Şekil 7: Ürün yaşam döngüsü

Enerji verimliliğinin önemli hale gelmesi, bu yöndeki yasal düzenlemeler ve değişken devirli motor/pompa teknolojisindeki gelişmeler ile birlikte yüksek enerji sınıfı sirkülasyon pompalarının pazar payının arttığı, eski nesil düşük enerji sınıflarının ise Grafik 15’te görüldüğü üzere yaşam döngülerini AB de tamamladıkları, Türkiye’de ise önümüzdeki birkaç sene içinde tamamlayacakları aşikardır.

Grafik 15: AB’de farklı enerji sınıflarındaki sirkülatörlerin ürün yaşam döngüsündeki durumu

AB’nin yürüttüğü Hazırlık Çalışmaları kapsamında AB de mevcut sirkülatörlerin pazar payları 2004–2006 yılları için incelenmiştir[4].

Grafik 16: Bağımsız sirkülatörlerde 2004-2006 yılları arası enerji sınıfına bağlı pazar payı değişimleri [4]

6. Türkiye Pazarı ve Genel Sorunları

Sirkülasyon pompası Türkiye pazarının cirosal büyüklüğünün 40 milyon $ olduğu tahmin edilmektedir. Bunun % 60’ı değişim pazarı, % 40’ı ise yeni projelerdir. Ana kullanım alanı ısıtma amaçlı bireysel tüketim olan sirkülasyon pompalarının değişim pazarında talebi yönetenler montajcılar, ustalar, apartman görevlileri iken yeni projelerde pazarı yönlendirenler projeciler.

Yüksek enerji sınıfı sirkülatörlerin Türkiye pazarında, büyük yabancı markaların Türkiye firmaları ile yurtdışında fason üretim yaptıran ihracatçı yerli firmalar ağırlıktadır. Bunlar dışında tasarımı ve üretimi Türkiye’de yapılan, yerli malı belgesi ve TSE belgesine sahip, SMSM’a sahip değişken devirli, A sınıfı yani EEI≤0,23 olan tek sirkülasyon pompası Alarko markalı sirkülasyon pompalarıdır.

Her firma kendi bayi/servis ağı vasıtasıyla ürünün satışını yapmakta ve satış sonrası hizmetini vermektedir. Yerli tasarım ve üretimin azınlıkta olduğu bu mevcut pazar yapısında bazı sorunlarla karşılaşmak da kaçınılmaz olmuştur. Bunları 2 başlıkta toplayabiliriz.

Satıcının karşılaştığı sorunlar;

1- Denetim eksikliği: Yönetmeliğin gerektirdiği EEI değerini sağlayamayan ürünlerin pazarda yer alması,

2- Uzakdoğu’dan ithal edilen ürünlerin pazardaki rekabet gücünü azaltması.

Müşterinin karşılaştığı sorunlar;

1- Uzakdoğu’dan ithal edilen ürünlerdeki kalite sorunları

2- İthalatçıların;

- Servis ve yedek parça teşkilatının olmaması,

- Pek çok parçayı birbirine monte edip neredeyse yarı mamul şeklinde yedek parça olarak satması ve müşteriye yansıtılan yüksek maliyetler

7. Sonuç

Avrupa ile birlikte Türkiye’de de enerji verimliliği konusu gün geçtikçe önem kazanmakta, bu konuda yasal düzenlemeler, yönetmelikler ve standartlar yayınlanmaktadır. Bu zorunluluklarla birlikte eski nesil düşük verimli sirkülasyon pompaları Türkiye’de ürün yaşam döngülerini tamamlamak üzereyken, yeni nesil yüksek verimli değişken devirli sirkülasyon pompaları ise büyüme evresine geçmiştir. Türkiye pazarında hala 641/2009 ve SGM-2011/15 direktifleri ile EN-16297 standardı tarafından zorunlu olan EEI≤0,23 şartını sağlayamayan eski nesil pompalar bir şekilde satılmaktaysa da, aslında yasalara ve yönetmeliklere yön veren Avrupalı büyük üreticiler EEI≤0,23 şartını uzun süredir sağlamaktadır. Artan enerji ihtiyacı, gelişen teknoloji, yapılan çalışmalar ve pazara yeni sürülen bazı Avrupalı ürünler 0,23 değerinin gelecek yıllarda daha da aşağı çekileceğinin habercisidir. Hem Avrupa ile adaptasyonu hızlandırmak, hem ülke ve birey olarak bütçemizi hem de çevremizi korumak adına enerji verimliliği konusunda üreticilere, ithalatçılara, bakanlığa ve kullanıcılara önemli görevler düşmektedir. Piyasaya arz edilen ürünlerin yasal düzenlemelere, yönetmeliklere ve standartlara uygun olmasına dikkat edilmeli, kullanıcı enerji verimliliği konusunda bilgilendirilmeli ve en basit anlamda yüksek verimli ürünlerin olumlu geri dönüşleri kullanıcıya anlatılmalı, bakanlık tarafından denetimler sıklaştırılmalı ve pazardaki oyuncular yine her biri birer denetçi olmalıdır. Dileğimiz Türkiye’nin oluşturulan yasaları, yönetmelikleri ve standartları takip eden değil, yön veren bir güç olmasıdır.

Kaynaklar

  1. Şehir Aydınlatma ve Enerji, İstanbul Büyük Şehir Belediyesi, <http://www.ibb.gov.tr/sites/aydinlatmaenerji/Pages/EnerjiVerimliligi.aspx>, (ET: 28.04.2015)
  2. The commission of the European Communities, 2005, 2005/32/EC  “A Framework for The Setting of Ecodesign Requirements for   Energy-Using Products”,  (Bilim Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, 2010, 2005/32/AT  “Enerji Kullanan Ürünlerin Çevreye Duyarlı Tasarımına İlişkin Yönetmelik)
  3. The commission of the European Communities, 2005, 641/2009 “Ecodesign Regulation for glandless standalone circulators and glandless circulators integrated in products” (Bilim Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, 2011, SGM-2011/15  Bağımsız ve Ürünlere Entegre Salmastrasız Devirdaim Pompaları ile İlgili Çevreye Duyarlı Tasarım Gereklerine Dair Tebliğ”)
  4. AEA Energy & Environment, 2009,  “Appendix 7:Lot 11 -Circulators in buildings”
  5. Europump, 8 April 2013, “Extended product approach for pumps”
  6. Jürg Nipkow, Anette Michel;March 2011, TIG (Topten International Group), <http://www.topten.eu/uploads/File/Reco mmendations%20Circulation%20Pumps%20March%2011.pdf>,  (ET: 28.04.2015)
  7. European Standards, EN 16297-1,  2012,  “Pumps - Rotodynamic pumps - Glandless circulators” ( Türk Standartları Enstitüsü, 2014, “Pompalar - Santrifüj pompalar- Salmastrasız sirkülasyon pompaları”)

*Bu makale, 5-7 Mayıs 2016’da düzenlenen 9. Pompa Vana Kompresör Kongresi’nde bildiri olarak sunulmuştur.