Header Reklam

İç Hava Kalitesi ve İnsan Sağlığına Etkileri

13 Mart 2017 Dergi: Mart-2017
İç Hava Kalitesi ve İnsan Sağlığına Etkileri

Yazan:

Muammer Akgün, BACADER (Baca İmalatçıları ve Uygulayıcıları Derneği), muammerakgun@bacader.org

Barbaros Batur, Yıldız Teknik Üniversitesi, batur@yildiz.edu.tr

Hava kirliliği ve egzoz emisyonları iç ortam ve dış ortam havasını olumsuz yönde etkiler. Modern toplumlarda insanlar zamanlarının yaklaşık yüzde 90’ını iç ortamda geçirir. Bu nedenle iç ortamdan alınan nefes insan sağlığı için tehdit oluşturur.

İç ortamda çok sayıda atmosferik kirletici bulunur. Bu atmosferik kirleticiler; özellikle yakıcı cihazlardan, yapı malzemelerinden, uçucu organik bileşiklerden, merkezi ısıtma ve soğutma sistemlerinden kaynaklı kirleticiler olarak tanımlanmıştır. Kapalı ev ortamlarında çeşitli biyolojik ve diğer çevresel zararlı etkileri vardır. İç hava kalitesi halk sağlığı ve refahını etkiler. Bu durum akut ve kronik solunum semptomları ile kanser gibi insan sağlığı için tehlikelerin artmasına neden olur.

Bu çalışmada; toz, akar, mantar, ozon, azot oksit partikülleri, sigara dumanı, sülfürdioksit, karbonmonoksit ve binalardaki rutubete bağlı olarak oluşan iç ortam alerjenlerine maruz kalınması ve duyarlılık etkisi gözlemlenmiştir. Ayrıca kurşun etkisinin yanı sıra, asbest, radon ve sigara alışkanlıklarının kanserojen etkileri de anlatılmıştır.

Giriş

Tıbbın babası olarak bilinen Hipokrat (İÖ 370-460), olumsuz (kirli) iç hava kalitesinin sağlık üzerine etkilerinden ve nemli bir binada yaşamanın zararlarından bahseder. Kötü iç hava kalitesi dünya çapında önemli sağlık problemlerinden biridir. Modern toplumlarda insanlar hayatlarının yüzde 90’ına varan zamanını kapalı alanlarda geçirir. Bu da toplumsal sağlık açısından çok önemlidir [1].

Kötü iç hava kalitesi kaynaklı pek çok hastalık, riski nedeniyle halk sağlığına tehdit oluşturur [2]. Biyolojik ve kimyasal kirleticiler olarak bilinen iç ortam kirleticilerinin fiziksel etkileri, iç ortam için zararlıdır. İç ortam kirleticilerinin ana kaynağı olarak; bilinen yanma ürünleri (yakıtlar, gaz, kerosen, kömür, odun, tütün ürünleri vb.), uçucu organik bileşikleri, asbest içeren yapı maddeleri, halılar, evin temizlenmesi ve bakımında kullanılan malzemeler, merkezi ısıtma ve soğutma sistemleri ve nemlendirme cihazları, havalandırma eksikliği, çok fazla nem, su sızıntısı ve kaçağı, karbonmonoksit ve radon, diğer gazlar ve diğer tehlikeli gazlar sayılabilir [3,4].

Azot ve sülfür oksitler, ozon, böcek ilaçları, formaldehit, bulaşıcı ajanlar (mikrobiyal organizmalar, küf, toz akarları) gibi kimyasal ajanların pek çok kimyasal etkisi mevcuttur [5,6]. Sıcaklık, bağıl nem, yoğun sıcak ve soğuk yüzeyler ve çekiş etkisi kimyasal ve biyolojik kirletici etkisini değiştirir. Bazı renksiz ve kokusuz gazlar ve sprey olarak kullanılan bazı toksik maddeler içerebilirler [7].

İnsanın sıkıntı yaşadığı kızarıklık ve diğer deri değişiklikleri, iç ortam radyasyon kirleticilerine bağlı olarak ultraviyole lambaların mikroplanması sonucu oluşan ultraviyole C radyasyonu kaynaklı olabilir [8].

Bazı kirleticilerin zararlı etkilerinin tespit edilmesi veya tanımlanabilmesi, kesin hastalık riskinin veya uyumsuzlukların değerlendirilmesi ile mümkün olmaktadır. Kişi bazlı kirletici kaynaklı bir maddenin doz-etki ilişkisini tahmin edebilmek çok önemlidir.

Kirletici kaynaklı zararlı maddelerin yüksek dozları, insan vücudu üzerinde zararlı bir etkiye sahip olabilir. Çünkü bu etkiler, kişinin bireysel duyarlılığına bağlıdır. Ancak farklı çevresel etkenlere aynı anda maruz kalma zararlı etkiyi artırabilir. Maksimum izin verilen konsantrasyonda kirletici zararlı maddeye maruz kalanlarda hastalık riskinin çok fazla arttığı gözlenmiştir. Zararlı sağlık etkileri, yaşa bağlı olarak bir kez veya defalarca maruz kalma sonucu önceden uygulanan tıbbi şartlara ve kişinin duyarlılığına bağlıdır.

Tablo 1. Bazı İç Hava Kirleticilerinin Kaynakları ve Olası Riskleri

Kirletici

İç ortam kaynağı

Potansiyel sağlık riski

Çevredeki sigara dumanı

Karbon monoksit

Azot oksitler

Organik kimyasallar

Böcek ilaçları

Formaldehit

 

Sigara dumanı, yetersiz havalandırması olan gaz yakıcı cihazlar, odun sobaları, tütün dumanı, yemek buharları, formaldehit, uçucu organik maddeler, ev bakımı için kullanılan temizleyici ve kimyasallar, yanma ürünleri, aerosol sprey gazları, solventler, yapıştırıcılar, temizlik ürünleri, tarım ilaçları, yağlı boyalar, güve kovucular, hava temizleyici spreyler, kuru temizlenmiş kıyafetler, arıtılmış su, böcek ilaçları.

Beraberinde çim ve bahçe ürünleri, preslenmiş ahşap ürünleri, mobilyalar, duvar kâğıtları, ütü gerektirmeyen kıyafetler.

Baş ağrısı, yorgunluk, hafıza zayıflığı, öksürük, solunum yollarında tahriş, bronşit, çocuklarda zatürre, amfizemi, akciğer kanseri, kalp hastalıkları, göz, burun ve boğaz iltihabı, bulantı, anjin, çift görme, zihin bulanıklığı, yüksek konsantrasyonlarda ölüm riski, nefeste hırıltı, burun tıkanıklığı, deri iltihabı, baş dönmesi, sersemlik, astım, denge kaybı, karaciğer, böbrek ve beyinde hasar, kanser tümörleri, merkezi sinir sisteminde ve ciğerlerde hasar, alerjik reaksiyonlar, kanser.

 

Solunabilir partiküller,

Asbest

Sigara, odun sobaları, şömineler, aerosol spreyler ve ev tozları, tekstil, duvar posterleri dekorasyon, yalıtım, eksik veya yanlış yapılan yalıtım, yangın yalıtım ve ses yalıtım malzemeleri

Göz, burun ve boğaz iltihabı, solunum yolu enfeksiyonları ve bronşit, akciğer kanseri, asbest hastalığı

Radon

Toprak seviyesinin altındaki binalar, yeraltı suları

Akciğer kanseri

Biyolojik organizmalar ve diğer organik kirleticiler

Ev tozu, toz akarları, hayvanlar, yataklar, bakımsız klimalar, nemlendiriciler ve nemsizleştiriciler, ıslak veya nemli yapılar, mobilyalar, böcekler, hamam böceği parçaları, polenler, hayvan tüyleri ve salyaları, hayvan idrarındaki protein, bakteriyel toksinler ve mantarlar.

Öksürük, nefes darlığı, alerjik rinit, astım, göz, burun ve boğaz iltihabı, nezle, grip, diğer enfeksiyon hastalıkları, kas ağrısı, keyifsizlik, yorgunluk, yüksek hassasiyetli pnömeni, sindirim problemler, kaşıntı.

1. Kirletici Kaynakları

1.1. Yanma Ürünleri

İç ortamda kullanılan yanma kaynakları iç ortam hava kalitesini belirler. Yanma ürünlerinin eksik yanması sonucunda iç ortamda çoğunlukla dumangazı, karbonmonoksit, azot, sülfürdioksit, kurum ve bazı organik bileşikler bulunur. [10].

İnsan sağlığı için tehlikeli gazlar özellikle su ısıtıcıları veya havalandırmasız çalışan ısıtıcılar genellikle karbonmonoksit ve/veya azotdioksit üretirler.

1.2. Uçucu, Uçucu Olmayan ve Diğer Biyolojik Olmayan Ajanlar

Bu bileşikler ev ortamı ve ofislerde oluşur. Örneğin; formaldehit, böcek ilaçları, solventler, temizlik maddeleri, ağır metaller (havadaki kurşun, civa buharı, asbest, radon) içerir. İnsanda göz iltihabına sebep olabilecek formaldehit konsantrasyonunun 4 saatteki dozu 0,36 mg/m3’tür. Göz kızarıklığı ile tahriş sınırı ise 0,6 mg/m3’tür [9].

1.3. Kimyasallar

Ev ortamında solumak zorunda kaldığımız kimyasallar; parfümler, formaldehit, böcek ilaçları, solventler, temizlik malzemeleri, perkloretilen, saç spreyleri iken bazı ev eşyaları (kilimler, halılar, fırın temizleyicileri, boya, tiner ve kuru temizlemem sıvıları) ve bununla birlikte fotokopi makineleri ve yazıcılar, yapıştırıcılar ve fotoğraf basan cihazlar da ortama organik bileşiklerini yayarlar. Uçucu organik bileşikler iç ortam hava kalitesine ve buna bağlı olarak insan sağlığı üzerinde önemli bir etkiye sahiptir [11]. Çoklu kimyasal duyarlılık, çevresel kimyasal etkinin son derece düşük olduğu sendromdur [12]. Ortak belirtileri göz, burun ve boğazda tahriş, ses kısıklığı, baş ağrısı, yorgunluk, konsantrasyon güçlüğü, depresif ruh hali, hafıza kaybı, halsizlik, baş dönmesi, hoşgörüsüzlük, eklem ağrılarıdır[13].

1.4. Asbest

İç ortamda bu ajanların bulunması oldukça düşüktür. Dış ortam konsantrasyonları herhangi bir nedenle böcek ilaçlama ve benzeri diğer uygulamalarla yükselebilir. Asbest etkisi ancak asbest içeren mikroskobik asbest liflerinin havada serbest kalması ile mümkündür [14]. Asbest liflerinin akciğere teması akciğer kanseri ve iç organların kanser riskinin artırır. Yoğun sigara içimi akciğer kanser riskini artırır. İç ortamdaki ortalama asbest değeri oldukça düşüktür ve ortamda asbest yayan kaynak olmadığı sürece sağlığa olan riski son derece düşüktür.

1.5. Kurşun

Pek çok kişi kurşun içeren boyaların buharını solumak suretiyle eser miktarda kurşuna maruz kalır. Kurşun zehirlenmesi; hematolojik, sindirim sistemi ve nörolojik fonksiyon bozukluklarına sebep olur. Kurşun zehirlenmesinin sonucu anemi yaygın olarak oluşur, sinir sisteminin zarar görmesine hatta zihinsel fonksiyonların bozulmasına neden olabilir. Diğer belirtileri ise iştah kaybı, karın ağrısı, kabızlık, yorgunluk, uykusuzluk, sinirlilik ve baş ağrısıdır. Şiddetli ve uzun süreli maruz kalma, hipertansiyon ve üreme fonksiyonlarının bozulmasına sebep olur [15]. Kurşun, vücuttaki bazı enzimlerin hücresel metabolizmasını değiştirmesini önler. Böbrek, beyin ve kemik içerisindeki bağlayıcı proteinlerin sentezini uyarır ve sinir sistemini yavaşlatır.

1.6. Radon

Havada bulunan bir gazdır. Radon gazı doğal olarak radyoaktivite yoluyla toprakta oluşur. Oluşan gaz infiltrasyon yolu ile iç ortama sızabilir. Radon gazı iç ortama temel çatlaklarından, yer süzgeçlerinden, hidrofor sistemlerinden girer. Radon solunduğu zaman radyoaktif esaslı olduğundan akciğer kanser riskini artırır. Sigara içenlerin akciğer kanser riskini artırmakla birlikte sigara içmeyenler arasında akciğer kanser riskini artıran en önemli nedenlerden biridir.  Radon gazı, her yıl yaklaşık olarak 21 bin kişinin akciğer kanserinde ölümüne neden olur [16]. Radon etkisi ile sigara içmeyenler ile içenler arasındaki kansere yakalanma risk oranları Tablo 2’de verilmiştir.

Tablo 2. Radon etkisi ile Akciğer kanserine bağlı kümülatif ölüm riski [9]

Radon konsantrasyonu (Bq/m3)

Günde 15-24 sigara içen her 1000 kişide ölüm riski

Hiç sigara içmeyen her 1000 kişide ölüm riski

0

101

4.1

100

116

4.7

200

131

5.4

400

160

6.7

800

216

9.3

1.7. Biyolojik Organizmalar ve Diğer Organik Kirleticiler

Biyolojik organizmalar; bakteriler, küfler, mantarlar, polen, toz akarları, böcekler, eklem bacaklıların parçaları, hayvan tüyü (saç, tüy, deri parçacıkları), hayvanların salyaları, enfeksiyona sebep olan bakteri ve virüslerle birlikte mikrotoksin ve polenlerden oluşur. İç ortamda bulunan alerjenlere maruz kalmak ve dış ortamda bulunan çim poleni, küfler özellikle de ev tozları, hamamböcekleri gibi alerjenlerle birlikte sigara kullanımı da özellikle astım ve alerjik hassasiyetin gelişimi açısından ciddi bir risk teşkil edebilir [17]. Bakteriler, mantar ve küfler; bakımsız havalandırma kanalları, klimalar, nemlendirme cihazları, hava temizleme filtreleri ve halılarla birlikte iyi havalandırılmayan banyo, mutfak, çamaşır odası ve merdiven altları gibi nemli ortamlarda gelişerek birikmektedir. Mantarların bilinen sağlık şartlarına etkisi, oluşturduğu küçük moleküler toksin yapılardır. Biyolojik faktörlere göre en fazla lejyoner hastalığı, alerjik reaksiyonlar, aşırı duyarlı pnömani, nezle, grip ve tüberküloz sayılabilir.

1.8. Küfler

Küfler, iç ortamların en önemli kirleticilerindendir. Bireylerin yaklaşık yüzde 5’i iç ortam havası ile bulaşan küfler nedeniyle bazı alerjik belirtiler gösterirler. İç ortam küfleri, kolaylıkla görülebilir ya da kokularından farkedilebilir. Küf, boyalı duvarların, halıların, dolapların ve tavanların arkasında yer alır, hatta temiz ve bakımlı mutfak malzemeleri ile mobilya grupları da küflerin beslenmesine olanak sağlayabilir. Küfe maruz kalanlarda oluşan sağlık sorunları arasında; alerjik hastalıklar, tahriş edici etkiler, enfeksiyon ve toksik etkiler sayılabilir. Küflere duyarlı kişilerde karşılaşılan belirtiler için burun ve sinüs tahrişi veya tıkanıklığı, kuru öksürük, hırıltı, deri döküntüsü veya yanma, sulu veya kızarmış gözler sayılabilir [18].

Küf, astım olan kişilerde astım ataklarını tetikleyebilir. Yüzeysel mantar deri ve tırnak enfeksiyonlarında nispeten daha yaygındır. Baş ağrısı, hafıza problemleri, burun kanamaları ve vücut ağrıları küf şikâyeti olarak belirtilmektedir.

1.9. Klima Sistemleri

Bu sistemler mikroorganizmaların çoğalması için uygun ortamı sağlar. Klimalı binalarda havanın kalitesi, klima ve nemlendirme sistemlerinin verimliliğine bağlıdır. Bioaerosol klima sistemi ile çok kolay bir şekilde iç ortama yayılırlar. Üst solunum yolu kaynaklı hastalıkların tanısında ateşe, aşırı duyarlı üst solunum yolu belirtisine, klima ve nemlendirme cihazlarında biriken endotoksin bakterilere, mantarlara neden olurlar. Bu tip hastalığın temel karakteristikleri ateş, başağrısı, titreme, kas ağrısı ve halsizliktir. Genelde hasta 24 saat içinde normal haline döner.

Öksürük, ateş, kas ağrısı ve eklem ağrısı yaratan nem esaslı akciğer hastalıkları, endotoksinlerin solunması sonucu oluşur [19]. Aşırı hassasiyet görülen pnömani durumunda taşınabilir ev tipi ultrasonik nemlendiriciler kullanılması önerilmektedir.

2. Sonuç ve Önleme Yöntemleri

EPA’nın belirlediği iç ortam kirletici rakamlarına göre, iç ortam kirleticileri sağlık için yüksek risk oluşturmaktadır. Bu nedenle, iş yerlerinde ve evlerde iç hava kalitesinin iyi olması önemlidir. İç ortam hava kalitesi, dış ortamla kıyaslandığında 2-10 kat daha kirlidir. Bu nedenle iç hava kalitesinin belirli seviyelerde olması çok önemlidir. Çünkü insanlar zamanının yüzde 90’ını iç ortamda geçirmektedirler. Önleyici tedbirlerle iç ortam hava kaynakları belirlenmeli ve mevcut etkileri içerisinde sağlığı tehdit eden biyolojik kirleticiler bertaraf edilmelidir. Soluduğumuz iç ortam havasının sağlıklı olması için önlemler:

- İstenilen kalitede ve yeterli hava dağılımı,

- Kanallarda taşınan kirleticilerin kontrolü,

- Sıcaklık ve nem kontrolüdür.

Burada nem kontrolüne özel önem verilmelidir.

Bazı düzenlemelerde de iç ortam şartları iyileştirilebilir. Örneğin;

- Pencereleri açarak iç ortam kalitesini iyileştirmek,

- Düşük sıcaklık uygulaması ile küf oluşumunu azaltmak,

- Kolonya ve parfümlü sabunları sınırlı kullanmak,

- Şampuan, deodorant ve hava temizleyici kullanmak,

iç ortam kalitesini kontrol etmekte yardımcı olur.

Kaynakça

1. LEECH J A, NELSON W C, BURNETT R T, AARON S, RAIZENNE M E, 2002 It’s about time: a comparison of Canadian and American time-activity patterns. J Expo Anal Environ Epidemiol 12: 427-32

2. BAKKE J V, MOEN B E, WIESLANDER G, NORBACK D, 2007 Gender and the physical and psychosocial work environment are related to indoor air symptoms. J Occup Environ Med 49: 641-50

3. OLIVER L C, SHACKLETON B W 1998 The indoor air webreathe. Public Health Rep 113: 398-409

4. JAAKKOLA M S, YANG L, IEROMNIMON A, JAAKKOLA J J, 2007 Office work exposures and respiratory and sick building syndrome symptoms. Occup Environ Med 64: 178-84

5. ZUSKIN E, BOUHUYS A, BECK G 1978 Hair spray sand lung function. Lancet 2: 1203

6. MUSTAJBEGOVIC J, ZUSKIN E, SCHACHTER E N, KERN J, LUBURIC-MILAS M, PUCARIN J, 2004 Respiratory findings in tobacco workers. Chest 125: 1740-8

7. BORCHERS A T, CHANG C, KEEN C L, GERSHWIN M E, 2006 Air borne environmental injurie sand human health. Clin Rev Allergy Immunol 31: 1-101

8. CHAIEAR N, SAEJIW N, DITHISAWATWET S, POLPILA P, PARATAKO K, CHUNTUM K, 2006 The discovery of an unusual cause ofin door radiation pollution.Asia Pac J Public Health18:46-50

9. WHO, Guidelines for Indoor Air Quality, Selected Pollutants, 2010.

10. QIANZ,HEQ,KONGL,XUF,WEIF,CHAPMANRS,CHEN W, EDWARDS R D, BASCOM R, 2007 Respiratory responses to diverse indoor combustion air pollution sources. Indoor Air 17:135-42

11. WANGL,THOMPSONT,MCDONALD-BULLEREC,WEBB A, ALLEN D T, 2007 Photo chemical modeling of emission strading of highly reactive volatile organic compounds in Houston, Texas. 2. Incorporation of chlorinee missions. Environ Sci Technol 41: 2103-7

12. ANDOM, 2002 Indoor air and human health–sick house syndrome and multiple chemical sensitivity. Kokuritsu Iyakuhin Shokuhin Eisei Kenkyusho Hokoku 120: 6-38

13. LAX M B, HENNEBERGER P K, 1995 Patients with multiple chemical sensitivities in an occupational health clinic: presentation and follow-up. Arch Environ Health 50: 425-31

14. MADL A K, CLARK K, PAUSTENBACH D J, 2007 Exposure to air borne asbestos during remova land installation of gasket sand packings: a review of published and unpublished studies. J Toxicol Environ Health B Crit Rev 10: 259-86

15. PATOCKA J, CERNY a K, 2003 Inorganic lead and toxicology. Acta Medica (Hradec Kralove) 46: 65-72

16. ABDEL GHANY HA, 2007 Enhancement of radon exposure in smoking areas. Environ Geochem Health 29: 249-55

17. NOLTE H, BACKER V, PORSBJERG C, 2001 Environmental factor sasa cause for the increase in allergic disease. Ann Allergy Asthma Immunol 87 (Suppl 3): 7-11

18. HARDIN B D, KELMAN B J, SAXON A, 2003 Adverse human health effects associated with molds in the indoor environment. J Occup Environ Med 45: 470-8

19. OHNISHI H, YOKOYAMA A, HAMADA H, MANABE S, ITO R, WATANABE A, KATAYAMA H, YASUHARA Y, IKEZOE J, HIGAKI J, 2002 Humidifier lung: possible contribution of endotoxin-induced lung injury. Intern Med 41: 1179-82 



Slider Altına