Lancet Countdown (Lancet Geri Sayım) Sağlık ve İklim Değişikliği 2020 Raporu Yayımlandı

03 Aralık 2020 Dergi:

Lancet Countdown (Lancet Geri Sayım) Sağlık ve İklim Değişikliği 2020 Raporu bugün yayımlandı. Paris İklim Anlaşması’nın 5. yıldönümünde Dünya Sağlık Örgütü, Dünya Bankası, University College London, Tsinghua University gibi 35 farklı kurumdan 120 uzmanın 40'ı aşkın göstergeyi analiz ettiği rapor bugüne kadar tespit edilen en endişe verici tabloyu ortaya koyuyor:
İklim değişikliği toplumun her kesiminin sağlığını tehdit ediyor, 65 yaş üstü risk altında
•    Rapora göre, 2000-2018 arasındaki 18 yılda aşırı sıcaklara bağlı yaşamını kaybeden yaşlı nüfusu %54 arttı.
•    2018 yılında tüm dünyada 65 yaş üstü 296 bin kişi aşırı sıcaklar nedeniyle hayatını kaybetti.
•    Türkiye sıcak hava dalgasına bağlı 65 yaş üstü ölümlerin en fazla görüldüğü 2.bölge kategorisinde. Rusya, ABD ve Avrupa’nın bazı ülkeleri sıcak hava dalgasına bağlı en fazla yaşlı ölümünün görüldüğü bölgelerden.
Hiçbir ülkenin sağlık sistemi iklim krizine hazır değil
•    Rapor kapsamında yapılan araştırmaya göre 101 ülkeden sadece 51’inin ulusal sağlık ve iklim değişikliği stratejisi ya da planı bulunuyor.
•    Ancak bu 101 ülkeden sadece 4’ü bu planları hayat geçirmek için yeterli finansal kaynak ayırmış durumda.
COVID-19 sonrası toparlanma ve iklim değişikliği mücadelesi eş zamanlı planlanmalı
•    Raporda, iklim değişikliği ve COVID-19 krizleriyle birlikte mücadele edildiği durumda, milyonlarca insanın sağlığının iyileştirilebileceği ve birçok hayatın kurtarılabileceği belirtiliyor.
•    Beraber ilerleyen iki krize ortak bir yanıtın verilmesi, halk sağlığının iyileştirilmesi, sürdürülebilir bir ekonomi oluşturulması ve çevrenin korunmasına olanak sağlıyor.


Türkiye'den Uzman Görüşleri:
HASUDER (Halk Sağlığı Uzmanları Derneği) Halk Sağlığı Uzmanı ve akademisyen Prof. Dr. Çiğdem Çağlayan: “İklim değişikliğinin neden olduğu doğrudan ve dolaylı sağlık sorunları toplumun her kesimini ancak en çok yaşlılar, çocuklar ve hamileler gibi kırılgan grupları ve kronik hastalıkları olan kişileri tehdit ediyor. Raporun bulgularına göre dünya genelinde sıcaklığa bağlı 65 yaş üstü ölümler her yıl artış gösteriyor.”
İstanbul Politikalar Merkezi Kıdemli Araştırmacısı ve Halk Sağlığı Uzmanı Dr. Ümit Şahin: “Sıcak dalgaları iklim krizinin en doğrudan, en ciddi ama en çok gözden kaçan sağlık etkilerine yol açıyor. Aşırı sıcaklar sırasında 65 yaş üzeri ve kalp hastaları başta olmak üzere, özellikle barınma koşulları iyi olmayan ve sosyal destek alamayan kesimlerde beklenmedik ölümler gerçekleşiyor. Bu hem politikacılar hem de toplumlar için görünmez bir sorun. Tıpkı hava kirliliğine bağlı ölümler gibi gerçek zamanlı saptanamadığı için, sıcak dalgaları bir sessiz katil olma niteliğinde. İklim değişikliğiyle artan sıcak dalgalarına bağlı kitlesel ölümler başlamadan önlem almak zorundayız.”
HASUDER (Halk Sağlığı Uzmanları Derneği) Halk Sağlığı Uzmanı Dr. Öğretim Üyesi Melike Yavuz: “COVID-19 pandemisi sağlık sistemimizin kırılgan yönlerini ortaya koydu. Rapor, sağlık ve iklim değişikliğine ilişkin planları olan pek çok ülkenin finansman konusunda yaşadığı sıkıntılardan ve işbirliği eksikliğinden bahsediyor. Türkiye’nin İklim Değişikliği 2011-2023 Eylem Planı’nda sağlık sektörüne yönelik eylemler, hedefler ve hatta bunlara yönelik süre ve ilgili kuruluş önerileri bulunuyor. 2023’den önce bu önerilerin hızla hayata geçtiğini görmek isteriz.”
HEAL-Sağlık ve Çevre Birliği Türkiye danışmanı Funda Gacal: “Türkiye için iklim finansmanına erişmenin önemini biliyoruz. Unutulmamalı ki fosil yakıtları sistemden çıkarmak başlı başına finansman kaynağı. IMF’nin bulgularına göre Türkiye’de fosil yakıtlar yılda en az 160 milyar Türk Lirası (19,4 milyar dolar) sağlık maliyeti yaratıyor, bu maliyet iklim mücadelesine ve sağlık altyapısının iyileştirilmesine aktarılmalı.”

Hiçbir ülkenin iklim değişikliğinin sağlık etkilerine karşı bağışıklığı yok - COVID-19 salgını, gelecekte yaşantımızda ve geçim kaynaklarımızda oluşabilecek yıkımlara dair ipuçları sunuyor 
•    Sağlık ve iklim değişikliği arasındaki ilişkiye dair 40'ı aşkın göstergenin analiz edildiği Lancet Countdown’un (Lancet Geri Sayım Raporu) beşinci yıllık raporu, temel eğilimlerin kötüleşmesine bağlı olarak bugüne kadar tespit edilen en endişe verici tabloyu ortaya koyuyor.
•    Sağlık sisteminin hazırlıksız yakalandığı aşırı sıcaklıklar, dünya çapında ölüm oranlarının hızla artmasına sebep oluyor ve milyonlarca insanın geçim kaynaklarını tehdit ediyor. 
•    Ancak raporda, iklim değişikliği ve COVID-19 krizleriyle birlikte mücadele edildiği durumda, milyonlarca insanın sağlığının iyileştirilebileceği ve birçok hayatın kurtarılabileceği belirtiliyor. 
Zengin ya da yoksul hiçbir ülke, iklim değişikliğinin sağlık üzerindeki artan etkilerinden muaf değil. Lancet Countdown Sağlık ve İklim Değişikliği 2020 Raporu'na göre, acil önlem alınmadığı durumda, iklim değişikliği küresel sağlığı giderek daha fazla tehdit edecek, yaşamları ve geçim kaynaklarını etkileyecek ve sağlık sistemleri üzerinde baskı oluşturacak.
Raporun yazarları, COVID-19 salgını sonrasındaki toparlanma sürecinin, iklim değişikliğiyle mücadele için harekete geçmek üzere önemli bir fırsat sunduğunu belirtiyor. Beraber ilerleyen iki krize ortak bir yanıtın verilmesi, halk sağlığının iyileştirilmesi, sürdürülebilir bir ekonomi oluşturulması ve çevrenin korunmasına olanak sağlıyor. 
Lancet Countdown’un genel müdürü Dr. Ian Hamilton, “Pandemi bizlere sağlığımız küresel ölçekte bir tehdide maruz kalırsa, ekonomilerimizin ve yaşam biçimlerimizin durma noktasına gelebileceğini gösterdi. İnsan sağlığına yönelik tehditler iklim değişikliği nedeniyle artıyor ve yoğunlaşıyor. Bu gidişatı değiştirmezsek, gelecekte sağlık sistemlerimizin üzerindeki baskı kaldırılamayacak seviyeye gelebilir. Bu yıl, salgınla aynı zamana denk gelen Karayipler’deki ve Pasifik'teki tropikal fırtınalar ile ABD’de yaşanan büyük ölçekli orman yangınları, dünyanın her seferinde tek bir krizle başa çıkma lüksüne sahip olmadığını trajik şekilde gösteriyor," diyor.

Lancet Countdown raporunda sunulan güncel bilimsel veriler, son yirmi yılda yaşlı nüfusun sıcaklığa bağlı ölüm seviyelerinde %54 artış yaşandığını gösteriyor. Rapora göre, 2019'da 65 yaş üstünde sıcak hava dalgalarına maruz kalan kişilerin maruz kaldığı toplam gün sayısının, geçtiğimiz yıla kıyasla 2,9 milyar arttığını gösteriyor. Bu sayı, daha önceki dönemlerde tespit edilen en yüksek değerin yaklaşık iki katına denk geliyor.
Ancak, yeni raporun yazarları arasında yer alan dünyada önde gelen 120 doktor ve iklim değişikliği konusunda çalışan akademisyen, küresel sıcaklık artışının 2 dereceyle sınırlandırılmasına dair taahhütlerin yerine getirilmesine yönelik acil önlemlerin alınması halinde, bu etkilerin azaltılabileceğini ortaya koyuyor. Etkilerin azaltılmasıyla birlikte sağlık ve ekonomik açıdan yan faydalar yaratılabileceği de raporun öne çıkan bulguları arasında yer alıyor. Aynı zamanda, iklim değişikliğinin zoonotik pandemi (hayvanlardan insanlara geçen bulaşıcı hastalıklar sonucu ortaya çıkan pandemi) riskini de artıracağı düşünüldüğünde, bugünden alınacak tedbirlerin ileride yaşanabilecek pandemi risklerini de azaltacağı öngörülüyor.

University College London liderliğinde, aralarında Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve Dünya Bankası’nın da yer aldığı 35'i aşkın kurumda görev yapan uzmanın katkısıyla hazırlanan rapor, dünyanın küresel ısınmayı 2 derecenin altında tutma taahhüdünün resmi olarak verildiği Paris Anlaşması'nın 5. yıldönümünde yayınlanıyor.
Pekin'deki Tsinghua Üniversitesi’nde yer alan ve yeni faaliyet göstermeye başlayan Asya Lancet Countdown Bölge Merkezi direktörü Dr. Wenjia Cai “Paris Anlaşmasının 5. yıldönümünde, halk sağlığı açısından neslimizin tanık olduğu en olumsuz öngörülerle yüzleşmemiz gerekiyor. İklim değişikliğiyle mücadele kapsamındaki taahhütlerimizi yerine getirmemek, bazı önemli Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerini ve küresel ısınmayı sınırlandırma şansımızı olanaksız hale getirebilir," diyor.
İklim değişikliğiyle ilintili sağlık şokları 

Küçük adalardan büyük şehirlere, aşırı sıcaklığın etkilerini tahmin etme ve etkin şekilde uyum sağlama konusundaki zorluklar nedeniyle, gelecekte iklim değişikliğiyle ilişkili önemli sağlık sorunları ortaya çıkabilir.
Bu etkiler arasında toplumun kırılgan kesimlerinin artan sıcaklığa bağlı ölüm oranları başta geliyor. 2018 yılında 296.000 yaşlı insan yaşamını kaybetti. Artan sıcaklıklar geçim kaynakları üzerinde de risk oluşturuyor. Gelişmekte olan ülkelerde insanların açık havada çalışabilme kapasiteleri giderek daha zorlaşıyor. Bu durum, önemli ekonomik sonuçlar doğuruyor. Geçen yıl üretkenlik seviyesinde sürekli kayıp yaşandığı görülüyor. Dünya genelinde kaybedilen toplam 302 milyar çalışma saatinin %40'ının Hindistan’da gerçekleştiği belirtiliyor. 
Sıcaklık ve kuraklık, orman yangınlarına maruz kalma oranlarında keskin artışlara ve beraberinde yanıklara, duman sebebiyle ortaya çıkan kalp ve akciğer hasarlarına ve yöre halklarının yaşam alanlarını kaybetmesine yol açıyor. 2000'lerin başından bu yana yaklaşık 128 ülkede, orman yangınlarına maruz kalma oranlarında artış yaşanıyor. Bu kapsamda ABD, en büyük artışın görüldüğü ülke olarak öne çıkıyor. Rapor ayrıca, deniz seviyesinde öngörülen yükselmenin yüzyılın sonunda yaklaşık 565 milyon insanı birçok sağlık sorununa da maruz bırakarak yerinden edebileceğini gösteriyor. 
Lancet Countdown eş başkanı University College Londra’da yoğun bakım doktoru olan Profesör Hugh Montgomery “İklim değişikliği, ülkeler arasında ve ülkelerin içinde var olan sağlık eşitsizliklerinin ölçeğini acımasızca genişletiyor. Rapor, tıpkı COVID-19'da görüldüğü gibi, yaşlı nüfusun daha kırılgan olduğunu, bunun yanı sıra astım ve diyabet gibi önceden sağlık sorunu olan kişilerin daha fazla risk altında olduğunu gösteriyor," diyor.


Raporda sunulan güncel veriler, iyileştirmelere rağmen, sağlık hizmeti altyapısının gelecekte oluşabilecek sağlık şoklarıyla mücadele edebilmek için yeterli olmadığını gösteriyor. Ankette yer alan ülkelerin yalnızca yarısının ulusal sağlık ve iklim uyum planları hazırladığı ve yalnızca dört tanesinin yeterli miktarda ulusal finansman ayırdığı görülüyor. Aynı zamanda ülkelerin yarısından azının sağlık altyapısındaki kırılganlıkları belirlediği ve iklim değişikliğine uyum kapsamında değerlendirmeler yürüttüğü belirtiliyor. Ankette yer alan küresel kentlerin üçte ikisi, iklim değişikliğinin halk sağlığı altyapısını önemli ölçüde tehlikeye atacağını öngörüyor.
Prof. Hugh Montgomery, “COVID-19 salgını, sağlık altyapılarımızın gelecekte iklim değişikliği nedeniyle oluşabilecek sağlık şoklarıyla başa çıkma konusundaki kapasitesine ışık tutuyor. Orman yangınları, seller ve kıtlık gibi olaylar, ulusal sınır ya da banka hesabı gözetmiyor. Ülkenin gelişmişlik düzeyi, 1,2C'lik küresel ortalama sıcaklık artışının sağlık üzerindeki etkilerine karşı herhangi bir koruma sağlamıyor," diyor.
Pandemi ve iklim krizinin bir arada ele alınması gerekiyor
Raporla birlikte yayınlanan Lancet makalesi, iklim değişikliği ve zoonotik pandemi riskinin ortak itici güçlerle tetiklendiğini ve ayrılmaz şekilde iç içe geçmeleri sebebiyle bu iki krizin birlikte ele alınması gerektiğini vurguluyor. İklim değişikliği ve ona neden olan faaliyetler kentleşme, yoğun tarım uygulamaları, sürdürülebilir olmayan gıda sistemleri, hava taşımacılığı, turizm, ticaret ve fosil yakıtlara dayalı yaşam biçimi yoluyla çevreye zarar veriyor. Bu durum aynı zamanda, hayvanlardan insanlara geçen hastalıkları teşvik eden koşulların oluşmasını kolaylaştırıyor.
The Lancet’in başyazarı Dr. Richard Horton “Gelecekte oluşabilecek pandemi riskini azaltmak istiyorsak, günümüzde zoonozlara neden olan en güçlü etkenlerden iklim değişikliğiyle mücadele etmeye öncelik vermeliyiz. Bugün hepimiz için, sağlığın çevresel belirleyicilerini daha ciddiye almanın zamanı geldi. İklimle mücadelenin aciliyetini anlamalı, biyolojik çeşitliliği korumalı ve medeniyetimizin temelindeki doğal sistemleri güçlendirmeliyiz. Tıpkı COVID-19'da gördüğümüz gibi, harekete geçmede yaşanan gecikmeler, önlenebilecek ölümlere neden olacak," diyor.
Yeni Lancet Countdown Raporu, iklim değişikliğinin, dang humması, sıtma ve vibrio [1] gibi vektör kaynaklı ölümcül hastalıkların yayılması için daha elverişli koşullara yol açtığını ortaya koyuyor. İklim değişikliği aynı zamanda, bu hastalıklarla mücadelede sağlanan onlarca yıllık başarıyı gölgeleme riski taşıyor. 
COVID-19 sonrası yeşil bir toparlanma
Yeni rapor, sıcaklık artışlarını 2°C ile sınırlandırarak, iklim değişikliği ve pandemiyle mücadeleyi birlikte ele alarak, küresel ölçekte kısa ve uzun vadede sağlık ve ekonomi konusunda önemli faydalar sağlanabileceğini ortaya koyuyor. 
Fosil yakıtların kullanımına ilişkin hava kirliliği sebebiyle her yıl 7 milyon ölüm gerçekleşiyor. Avrupa’da temiz enerji ve ulaşım sektörlerini teşvik etmek üzere atılan mütevazı adımlar sayesinde, PM2.5 hava kirliliğinden kaynaklı ölümlerin 2015'te görülen 100.000'de 62 seviyesinden, 2018 yılına gelindiğinde 100.000'de 59'a düştüğü görülüyor. Aynı yıl kömür kullanımı sonucunda oluşan PM2.5 hava kirliliği nedeniyle yaşanan ölüm sayısında 50.000 azalma görülüyor. 
Sağlık kazanımlarının gelecek dönemlerde milyarlarca dolarlık ekonomik fayda sağlayabileceği ve iklim değişikliğiyle mücadele maliyetlerini karşılamanın ötesinde, yeşil teşvikleri de destekleyebileceği belirtiliyor. Örneğin, Avrupa Birliği’nin 2019 yılına kadar gerçekleşen beş yıllık marjinal hava kalitesi iyileştirmelerinin getirisinin, -istikrarlı şekilde devam etmesi durumunda- her yıl yaklaşık 8,8 milyar ABD doları olması bekleniyor. Kaybedilen yaşam yıllarındaki yıllık ortalama düşüş, hava kalitesinde gerçekleşecek iyileştirmelerle daha da azalabilir.
Rapor, dünyadaki sera gazı emisyonlarının dörtte birinin gıda üretiminden kaynaklandığı belirtiyor. Bu durum göz önüne alındığında, yetersiz beslenmeyle ilişkili her yıl gerçekleşen 9 milyon ölümün azaltılması için benzer bir fırsat oluşturuyor. Çiftlik hayvanlarının yoğun şekilde emisyon saldığını belirten rapor, aşırı miktarda kırmızı et tüketiminden kaynaklanan ölümleri de ele alıyor. Raporun yazarları, ölüm oranının son 30 yılda %70 arttığını ve günümüzde her yıl yaklaşık 1 milyon olarak gerçekleşen ölü sayısının büyük kısmının, Batı Pasifik ve Avrupa’da meydana geldiğini belirtiyor.
Dünya Sağlık Örgütü’ Çevre, İklim Değişikliği ve Sağlık Bölümü Direktörü Dr. Maria Neira "Küresel ölçekte ekonomik destek ve teşvikler için trilyonlarca dolar yatırım yapılıyor. Bu durum, pandemi ve iklim değişikliğiyle mücadelenin bir arada ele alınması için önemli fırsat yaratıyor. Bu krizlerin birlikte ele alınması, halk sağlığını iyileştiren, sürdürülebilir bir ekonomi yaratan ve çevreyi koruyan üç eksende kazanımlar sağlıyor. Ancak az zamanımız bulunuyor. Bu krizlerin üstesinden gelemediğimiz durumda, önemli ölçekte fosil yakıtların kullanımı devam edecek, küresel ısınmayı 1,5°C ile sınırlandırma hedefi ulaşılamaz hale gelecek ve gelecekte dünya iklim değişikliğiyle ilişkili sağlık şoklarına mahkûm bırakılacak," diyor.

[1] Dang humması için, bulaşmaya karşı küresel iklim duyarlılığı 1950'den bu yana %15 artış gösterdi.
1950'lerden bu yana, sıtmanın bulaşmasına elverişlilik oranı Afrika’nın bazı bölgelerinde %39 ve Batı Pasifik bölgesinde ise %150 artış gösterdi.
1982'den bu yana vibrio enfeksiyonlarının salgınlarına uygun kıyı şeridi alanı Baltık ülkelerinde %61, kuzeydoğu ABD'de ise %99 artış gösteriyor (Baltık ülkelerinde 1982-1986 arasındaki %51 seviyesinden 2015-2019 arasında %82 seviyesine; kuzeydoğu ABD’de ise 1982-1986 arasındaki dönemdeki %55 seviyesinden 2015-2019’da %82 seviyesine).
Lancet Sağlık ve İklim Değişikliği 2020 Raporu: http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)32290-X/fulltext