Header

Türkiye Kırsal Kesiminin Alternatif Enerji Potansiyeli ve Uzun Dönemli Kırsal Enerji Planlaması

05 Haziran 1994 Dergi: Haziran-1994

ÖZET

Bu çalışmada Türkiye kırsal kesimi açısından küçük hidro-güç, güneş enerjisi, jeotermal enerji, rüzgar gücü, deniz-dalga enerjisi ve biyokütle enerjisi tartışılmıştır. Biyokütle dışında sıralanan alternatif kaynaklardan yapılan enerji üretimi, 1993 yılında 7.34 PJ kadardır. Klasik biomas yakıt kullanımı ise 332 PJ'dur. 1993 yılında Türkiye'nin genel enerji tüketimi 2569 PJ olmuş, bunun 531 PJ kadarı kırsal kesimde ve direkt enerji girdisi olarak tarımda kullanılmıştır.

Biomas dışındaki alternatif kaynakların kullanılabilir toplam potansiyelleri 1927 PJ/yıl'dır. Bunun 1199 PJ/yıl'lık bölümü özellikle kırsal kesimde kullanıma uygundur. Yakacak odun ekonomik potansiyeli ise 110 PJ/yıl düzeyini aşmamaktadır. 2000 yılında Türkiye'nin yakacak odun dışında modern biomas ile birlikte alternatif kaynaklardan yapacağı enerji üretimi 168.2 PJ olarak planlanmıştır. 2025 yılında bunun 1500 PJ düzeyini aşması beklenmelidir. 1500 PJ içinde kırsal kesimdeki lokal üretim ve tüketimin payı 370 PJ düzeylerinde olabilir. 2050 yılında biomas dışındaki diğer kaynaklardan yapılacak üretimin 1897 PJ'a ulaşması, bunun 600 PJ'unun kırsal kesim üretim ve tüketimi içerisinde yer alması beklenebilir.

Anahtar Kelimeler : Türkiye Kırsal Kesiminde Alternatif Enerji, Türkiye'de Alternatif Enerji Potansiyeli, Türkiye'nin Kırsal Enerji Planlaması.

1. GİRİŞ

Kırsal kesimin ve tarımsal üretimin toplam enerji talebi dört ana grupta toplanabilir. Bunlar; mobil ve stasyoner mekanik enerji talebi, ısıtma uygulamalarıyla ilgili ısı enerjisi talebi, tarımsal elektrifikasyon ve konutsal amaçlı elektrik enerjisi talebi ile çeşitli üretim girdisi kullanımına bağlı indirekt enerji talebidir. Sıralanan taleplerden ilk üçü direkt enerji girdisini oluşturmaktadır. Direkt enerji girdisinin sağlanmasında konvansiyonel kaynakların yanısıra, alternatif enerji kaynaklan da kullanılabilir. Söz konusu alternatif kaynaklar, yeni ve yenilenebilir kaynaklar içerisindedir. Türkiye kırsal kesimi açısından önemli olan birincil alternatif kaynaklar; küçük hidrolik enerji, güneş enerjisi, jeotermal enerji, rüzgar enerjisi, deniz-dalga enerjisi ve biomas enerjidir. Ülkemizde bu kaynaklarla ilgili olarak elektrik üretimine yönelik teknolojiler, ısıtma ve soğutma uygulamalarına yönelik teknolojiler, sentetik yakıt üretimine ve kullanımına ilişkin teknolojiler geliştirilmesi üzerinde durulmaktadır. Geliştirilen teknolojilerin de uygulamasına çalışılmaktadır.

Ayrıca, alternatif kaynaklarla ısı ve elektriğin birlikte üretileceği toplam enerji ünitelerinin geliştirilmesi amaçlanmaktadır. Teknolojik olarak geliştirilmesi amaçlanan bir diğer sistem ise, alternatif kaynakların birlikte ve birbirlerinin eksiklerini kapatır biçimde kullanılacakları entegre enerji sistemleridir. Her iki konu üzerinde bilimsel ve teknolojik çalışmalar yapılmaktadır. Türkiye'nin genel enerji tüketimi 1993 yılında 2569 PJ olup, bunun 531 PJ kadarı kırsal kesimde direkt enerji girdisi olarak tüketilmiştir. 1993'deki Türkiye genel enerji tüketiminin %87.07'si konvansiyonel kaynaklarla, %12.66'sı odun-gübre ve tarımsal atıklarla karşılanmıştır. Konvansiyonel kaynaklar içinde yer alan büyük hidrolik olanakların payı ise %3.98'dir. Öteki konvansiyonel kaynaklar fosil yakıtlardır. Alternatif enerji kaynaklarının payına gelince %0.27 düzeyinde kalmıştır.

7. Beş Yıllık Kalkınma Planında yer alan verilere göre; Türkiye'nin genel enerji talebi 1995'de 2971 PJ, 2000'de 4214 PJ, 2005'de 5834 PJ ve 2010'de 8099 PJ olacaktır. Aynı periyodda kırsal kesimin taban enerji talebine gelince, 1995'de 618 2000'de 775 PJ ve 2010'da 1015 PJ kadardır. Güneş, jeotermal, rüzgar ve modern biomasdan sağlanacak enerji üretiminin 1995'de 32.7 PJ, 2000'de 168.2 PJ, 2005'de 274.6 PJ ve 2010'da 423.3PJ olması hedeflenmiştir. Söz konusu yedinci planda küçük hidrolik enerji ve deniz-dalga enerjisi için hedef belirtilmemiştir. Bu çalışmada, Türkiye kırsal kesiminin alternatif kaynaklarla ilgili planlama verilerinin tartışılması, planlamadan öte uzun dönemli tahminlerde bulunulması amaçlanmıştır. Ülke genelinde bilinen fosil yakıt rezervlerinin sınırlı oluşu, enerji ithalinin büyük pay tutması, Türkiye'de kişi başına enerji tüketiminin dünya ortalamasının altında bulunması, kırsal kesimde kişi başına enerji tüketiminin Türkiye ortalamasının yarı düzeyinde kalması, ülkedeki alternatif kaynakların potansiyellerinin görkemli boyutlarda olması, çevresel sorunlar ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri, alternatif enerji kaynaklarından yararlanmayı zorunlu duruma getirmektedir.

2. MATERYAL VE METOD

Bu çalışmada yararlanılan materyali; kırsal kesim ve tarımsal üretim ile ilgili veriler, yeni ve yenilenebilir enerji kaynakları ile ilgili veriler, alternatif enerji teknolojilerinin teknik karakteristiklerine ilişkin veriler oluşturmuştur. Verilerin temini için resmi istatistikler ve raporlar kullanılmıştır. Alternatif enerjilerin potansiyelleri ile ilgili olarak, Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Makinaları Bölümünde son 30 yıldır yapılan çalışmaların sonuçlarına yer verilmiştir.

Resmi planlama dışında geleceğe ilişkin tahminlerin yapılabilmesi amacıyla dinamik karakterli bir model çalışması da gerçekleştirilmiştir. Devletin resmi planlama çalışmalarında 2010 yılından öteye geçilmemesine karşın, yapılan simülasyon modeli çalışmasında 2050 yılına kadar olan süreç kapsanmıştır. Bu model; nüfus, gayrisafi milli hasıla, ta-msal üretim, enerji talebi ve arzı, erji fiyatları, çevresel etkiler ile ilgili çıktılar verecek biçimde formüle edilmiştir. Modelin bilgisayar programı, 1990 yılının fonksiyonel davranışı baz alınarak, 2050 yılına dek geri kontrollü biçimde düzenlenmiştir.

3. ARAŞTIRMA SONUÇLARI

Alternatif enerji kaynaklarının potansiyelleri, bugünkü kullanım düzeyleri, resmi planlama hedefleri, yukarıda tanıtılan dinamik simülasyon modelinin temel bulguları, her bir kaynak için aşağıda ayrı ayrı açıklanmıştır.

3.1. Küçük Hidrolik Enerji

Türkiye'de 26 adet büyük akarsu havzası olup, yıllık yağış miktarı 530x10" m3 düzeyindedir. 10 MW alt sınırının üstünde kalan olanaklarla hidrolik brüt potansiyel 433 TWh/yıl, teknik potansiyel 216 TWh/yıl olarak hesaplanmaktadır. Büyük ünitelerden 1993'de yapılan enerji üretimi 28.7 TWh olmuştur.

Küçük hidrolik kaynakların güçleri 100 KAV-10 MAV arasında alındığında, bu sınırda kalan 1515 küçük akarsu havzası olup, üretilebilir ortalama enerji 32.9 TAVh/yıl, güvenilir enerji 14 TAVh/yıl kadardır. 100 kAV ile 5 MAV arasında kalan kaynaklardan üretilebilecek enerji 20 TAVh/yıl olarak hesaplanmıştır. Birkaç kW ile 100 kAV arasındaki kaynaklardan sağlanabilecek enerji ise 5-6 TAVh/yıl tahmin edilmektedir. Küçük hidrolik kaynaklar özellikle kırsal kesimde kullanıma uygundurlar. Bugün daha çok kırsal kesim dışı amaçlarla sınırlı kullanıldıkları görülmektedir. Türkiye'de küçük hidrolik santralların kurulu güçleri toplamı 800 MAV olup, üretilebilecek ortalama enerji 3.7 TAVh/yıl, güvenilir enerji 1.65 TAVh/yıl kadardır. Bu santralların yalnızca 132 MAV'ı işletmede olduğundan, ortalama enerji üretimi 0.48 TAVh/yıl ve güvenilir enerji üretimi 0.27 TAVh/yıl düzeylerine düşmektedir.

Türkiye kırsal kesimi için kullanıma uygun ve 5 MAV sınırının altında kalan kaynaklara göre teknik potansiyel 26 TAVh/yıl olmaktadır. Bu potansiyelin kullanılabilmesi için kurulu gücün 6000 MAV düzeyine çıkarılması gerekmektedir.

Türkiye'nin 7. Beş Yıllık Kalkınma Planında bu konuya gereken yer verilmektedir. Oysa, model sonuçlarına göre kırsal kesim için 2000'de 0.83 TAVh, 2025'de 7.5 TAVh ve 2050'de 20 TAVh enerji küçük akarsulardan üretilebilir.

3.2. Güneş Enerjisi

Türkiye'de güneşlenme periyodu 2624 h/yıl olup, maksimum değer 365 h/ay ile Temmuz'da, minimum değerde 103 h/ay ile Aralık'da görülmektedir. Yıllık güneşlenme periyodunun en büyük olduğu bölge 3015 h/yıl ile Güneydoğu Anadolu, en küçük olduğu bölge 1971 h/yıl ile Karadeniz bölgesidir.

 

Türkiye'nin ortalama güneş radyasyon intensitesi 3.67 kWh/m2.gün (13.6 MJ/m2.gün) kadardır. Bunun kümülatif toplamı 1311 kWwh/m2.yıl (4.72 GJ/m2.yıl) düze yindedir.

Maksimum güneş radyasyon intensitesi 181.7 kWh/m2.ay ile Temmuz'da ve minimum intensite 47.4 kWh/m2.ay ile Aralık'da gerçekleşmektedir. Ortalama güneş radyasyon intensitenin en yüksek olduğu bölge 1460 kWh/m2.yıl ile Güneydoğu Anadolu iken, en küçük olduğu bölge 1120kWh/m2.yıl ile Karadeniz'dir.

Türkiye'nin tüm yüzeyine düşen toplam güneş enerjisi, bir başka deyişle Türkiye'nin brüt güneş enerjisi potansiyeli 3517 EJ/yıl (977 PAVh/yıl) olup, brüt hidrolik potansiyelin 2256 katıdır. Güneş enerjisi teknik potansiyeli ise 87.9 EJ/yıl kadardır. Ancak, kullanılabilir potansiyel 1.06 EJ/yıl (293 TAVh/yıl) hesaplanmaktadır.

1993'de güneş enerjisinden yapılan üretim yalnızca düz yüzeyli kollektörlerle 1.7 PJ olmuştur. Kalkınma Planında ısıtma ve çeşitli ısısal uygulamalarla güneş enerjisi kullanımının 1995'de 4.4 PJ, 2000'de 11 PJ, 2005'de 15.4 PJ ve 2010'da 22 PJ olması öngörülmüştür. Bunun dışında 1995'de 2.5 GAVh ve 2000'de 30.5 GAVh elektriğin güneş pilleriyle üretilmesi planlanmıştır. Güneş pili üniteleri ve güneş termik santrallarıyla 2005'de 42.8 GAVh ve 2010'da 61.1 GAVh elektrik üretimi hedeflenmiştir.

Kırsal kesimde değerlendirilebilecek güneş enerjisi potansiyeli 0.8 EJ/yıl (222 TAVh/yıl) olup, bunun %65 kadarı ısısal çevrime uygundur. 2050 yılına kadar ulaşılması öngörülen kırsak kesim hedefi 0.3 EJ/yıl (83 TWh/yıl) olup, 2050'de kırsal kesimdeki güneş uygulamalarının 248 PJ (69 TAVh) ısı ve 14 TAVh elektrik düzeyine ulaşması gerektiğini, enerji modeli bulguları göstermektedir. Bu amaçla kırsal kesimde kurulması gereken kapasite 30000 MAV güneş ısı ve 6500 MAV güneş elektrikdir.

3.3. Jeotermal Enerji

Türkiye jeotermal enerji bakımından zengin sayılabilir. Ancak, kaynaklar çok dağınık ve bazıları küçük güçlüdür. Türkiye'nin brüt jeotermal enerji potansiyeli 4.488 PJ/gün veya 455 TWh/yıl olup, yaklaşık brüt hidrolik potansiyele eşdeğerdir. Kullanılabilir jeotermal potansiyel ise 179 TWh/yıl kadardır. Kaynak geliştirme çalışmaları ile bu değer yükselebilir. 1993 yılında jeotermal enerjiden ısı ve elektrik biçiminde yapılan toplam üretim 1.1 TWh (3.9 PJ) olmuştur. Kalkınma Planında jeotermal elektrik kurulu gücünün 1995'de 20 MW, 2000'de 125 MW, 2005'de 150 MW ve 2010'da 258 MW olması planlanmıştır.

Buna göre 1995'de 90 GWh, 2000'de 562 GWh, 2005'de 675 GWh ve 2010'da 1165 GWh elektrik üretilecektir. Jeotermal ısı uygulamaları ile de 1995'de 12.6 PJ, 2000'de 67.7 PJ, 2005'de 157 PJ ve 2010'da 286 PJ enerji üretimi hedeflenmiştir. Jeotermal enerji olanaklarının yerel ve küçük olanları kırsal kesim için uygundur. Özellikle jeotermal seralar üzerinde mega projeler tasarlanmaktadır. Kırsal kesimde kullanılabilecek jeotermal enerji potansiyeli 250 PJ/yıl kadardır.

Bu potansiyelden 20 TWh elektrik ve 180 PJ ısı üretimi yapılabileceği hesaplanmıştır. Geliştirilmiş jeotermal kaynaklarla 2050 yılında kırsal kesimde 12 TWh elektrik ve 145 PJ ısı üretilebileceğini enerji modeli bulguları göstermektedir. Bunun için kurulması gereken kapasite 2600 MW elektrik ve 9000 MW ısıdır.

3.4. Rüzgar Enerjisi

Türkiye'de yerden 10 m yükseklikte yapılan rüzgar ölçümlerine göre, yıllık ortalama rüzgar hızı 2.5 m/s ve rüzgar gücü yoğunluğu 24 W/m2'dir. Rüzgar enerjisi açısından en zengin bölge yıllık 3.29 m/s hız ve 51.91 W/m2 güç yoğunluğu ile Marmara bölgesi, en fakir bölge de yıllık 2.12 m/s hız ve 13.19 W/m2 güç yoğunluğu ile Doğu Anadolu bölgesidir. Alansal olarak Türkiye'nin %89.3'ünde yıllık ortalama rüzgar gücü yoğunluğun 40 W/m2 düzeyinin altında kalırken, %10.7'sinde 40 W/m2 düzeyinin üzerine çıkmakta, %0.8'inde ise 100 W/m2'yi aşmaktadır.Bu değerin 294.1 W7m2'ye ulaştığı yerler vardır. Özellikle 8 kent için rüzgar enerjisi verilerinin yüksek olduğu saptanmıştır. Türkiye'nin rüzgar enerjisi  brüt  potansiyeli  400 TWh/yıl (brüt hidrolik potansiyelin %92'si) ve teknik potansiyeli  120 TWh/yıl hesaplanmıştır. Kullanılabilir minimum potansiyel ise 12 TWh/yıl kadardır. Resmi istatiklere göre, Türkiye'de rüzgar gücünden enerji üretimi gözükmemekte ise de, 1993'de mekanik ve elektrik uygulamalar ile 0.002 TWh üretim yapılmıştır. Kalkınma Planında rüzgar enerjisi çevrim sistemleri ile  Türkiye'de kurulu rüzgar gücünün 1995'de 1 MW, 2000'de 10 MW, 2005'de 20 MW ve 2010'da 50 MW olması planlanmıştır. Böylece rüzgardan üretilecek elektrik 1995'de  3.7   GWh,   2000'de   36.7 GWh, 2005'de 73.3 GWh ve 2010'da 183.3 GWh'dır. Rüzgar enerjisi kırsal kesimde kullamma uygun bir kaynaktır. Kırsal kesimde kullanılabilecek rüzgar potansiyeli 10 TWh/yıl düzeyindedir. Bunun 8 TV/h'ının 2050 yılında değerlendirilmesi gerektiğini enerji modeli bulguları göstermektedir. Söz konusu üretim için 3500 MW (mekanik+elektrik) kurulu güce ihtiyaç vardır.

3.5 Deniz-Dalga Enerjisi

Türkiye'de iç deniz olan Marmara Denizi dışında, açık deniz kıyılarının toplamı  8210 km'dir. Türkiye'nin brüt dalga enerjisi potansiyeli 164 TWh/yıl (brüt hidrolik potansivelin %38'i), teknik    potansiyeli 50 TWh/yıl ve kullanılabilir potansiyeli ise 19 TWh/yıl hesaplanmaktadır. Türkiye'de bugün için deniz-dalga enerjisi kullanımı yoktur. 7. Beş Yıllık Kalkınma Planında da hiçbir he-

def verilmemiştir. Kırsal kesimde değerlendirilebilecek dalga enerjisi potansiyelinin, kırsal kesim kıyıları ile 5 TWh/yıl düzeyinde olacağı tahmin edilmektedir. Kırsal kesim için bu kaynaktan 2050 yılında en çok 2 TWh elektrik üretimi yapılabileceği, enerji modeli çalışmalarıyla ortaya konulmuştur. Bunun için 2000 MW'hk kurulu güç gerekmektedir.

3.6. Biomas Enerji

Bugün Türkiye'de biomas enerji kullanımı, ilkel biçimde ve direkt yanma tekniği ile olmaktadır. Biomas materyaller olarak yakacak odun, gübre ve tarımsal atıklar kullanılmaktadır. 1993 yılında bu kaynaktan konvansi-yonel yöntemle sağlanan toplam enerji 332 PJ kadardır. Oysa, Türkiye'nin yakacak odun teknik potansiyeli yalnızca 150 PJ/yıl, ekonomik potansiyeli de 110 PJ/yıl yindedir. Kalkınma Planı'na göre konvansiyonel yöntemle biomas kaynaktan sağlanacak enerji 1995-2010 döneminde yaklaşık 330 PJ/yıl düzeyini koruyacak, ama yakacak odun oranı artacaktır. Türkiye'de yedi enerji üretimi içinde enerji amaçlı ormancılık bioması, tarımsal yan ürünler ve enerji yetiştiriciliği materyallerine yer veren modern biomas üretim teknolojisinin geliştirilmesi amaçlanmaktadır. Konvansiyonel kullanımın yanısıra, alçak ve yüksek modern biomas tekniklerle 1995'de 15.4 PJ, 2000'de 87.9 PJ, 2005'de 98.9 PJ ve 2010'da 110 PJ modern biomas enerji üretimi planlanmıştır.

Enerji modeli bulgularına göre, 2050 yılında Türkiye'nin taban yakıt isteminin %5'i olan 460 PJ enerjinin modern biomasla karşılanması hedef alınabilir. Bu üretimden kırsal kesime düşecek pay 140 PJ kadardır.

4. TARTIŞMA VE GENEL SONUÇ

Türkiye'nin   yeni   ve  yenilenebilir enerji  kaynaklarının potansiyelleri önemli düzeylerde olup, yerli enerji üretiminin artırılması, enerji ithalinin azaltılması ve fosil yakıt kullanımıyla çevreye verilen zararın engellenebilmesi için değerlendirilmeleri gerekmektedir.

Bu kaynaklardan 2000 ve 2025 yıllarında yapılması gereken üretimler, Türkiye geneli ve kırsal kesim için karşılaştırmalı  biçimde tablo 1 ve tablo 2'de verilmiştir. 2000 yılı için alternatif kaynaklardan güneş, jeotermal, rüzgar ve modern biomas ile 168.2 PJ enerji üretimi planlanmış olmasına karşın, diğer kaynaklarla bu üretimin 496.4 PJ düzeyine çıkarılması olanaklıdır. Plan hedefleri bazı kalemlerde küçük tutulmuştur.

2000'de alternatif kaynaklardan kırsal kesime düşecek pay toplam 304.5 PJ'dur. 2000 yılında alternatif kaynaklardan yapılabilecek 2497.2 GWh elektrik üretiminin de 877 GWh'ı kırsal kesime düşmektedir. 2025 yılına gelindiğinde alternatif kaynaklardan yapılacak ısı enerjisi üretimi Türkiye genelinde 1427 PJ'a ve kırsal kesimde 325 PJ'a çıkmaktadır.

2025'de alternatif kaynaklardan beklenen elektrik üretimi Türkiye geneli için 29000 GWh, kırsal kesim için 12400 GWh olmaktadır. 2050 yılında biomas dışındaki kaynaklardan yapılacak enerji üretiminin 1897 PJ'a ulaşması, bunun 600 PJ'nun kırsal kesimin payı olması beklenebilir.

KAYNAKLAR

1-        Anonymous, 1982. Küçük Hidroelektrik Santrallar, Dünya Enerji Konferansı Türk Milli Komitesi, Ankara, s. 3-10.

2-        Anonymous, 1983. Türkiye Güneş Enerjisi Potansiyeli Zamansal ve Alansal Dağılımı, EİE, Yayın No 85-1, Ankara s. 3-9.

3-        Anonymous, 1984. Türkiye Rüzgar Enerjisi Doğal Potansiyeli, EİE, Yayın No 85-1, Ankara, s. 3-9.

4-        Anonymous, 1993. 1992 Enerji Raporu, Dünya Enerji Konseyi Türk Milli Komitesi, Ankara, s. 21-63.

5-        Anonymous 1993. 7. Beş Yıllık Kalkınma Planı Genel Enerji Özel İhtisas Komisyonu Yeni ve Yenilenebilir Enerji Kaynakları Grubu Raporu, ETKB-DPT, Ankara, s. 1-27.

6-        Coşkun, M. Bülent, 1992. Türkiye Kırsal Alanları İçin Optimal Rüzgar Enerjisi Çevrim Sistemlerinin Modellemesi, Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü (Basılmamış Tez.), Ankara, s. 42-43, 87-125.

7-        Ültanır, M. Özcan, 1975. Türkiye Köy ve Çiftliklerinde Güneş Enerjisinden Faydalanma İmkanları Üzerinde Bir Araştırma, Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları 561, Ankara, s. 47-56.

8-        Ültanır, M. ÖZCAN, 1982. Kırsal Alanda Alternatif Enerji Kaynaklarından Yararlanma Olanaklarının Kalkınma Amacıyla Geliştirilmesi Üzerinde Bir Araştırma, Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Makinaları Bölümü (Basılmamış Tez.), Ankara, s. 36-48.

9-        Ültanır, M. Özcan, 1982. The Policy of Alternative Energy Sources in Turkey, Energy Programms, Policy, Economics, Alternative Energy Sources IV. Vol. 8,ed. by T.N. Veziroğlu, Ann Arbor Science, Michigan, pp. 123-128.

10-      Ültanır, M. Özcan, 1983. Türkiye Kırsal Alanları ile Türkiye Tarımının Genel Enerji Durumu, Sorunları ve Çözüm Yolları, Türkiye Zirai Donatım Kurumu Mesleki Yayınları, Ankara, s. 5-9.

11-      Ültanır. M. Özcan, 1983. Alternative Energy Sources and New Energy Technologies for Turkish Rural Areas, Alternative Energy SourcesVI, Vol. 4. Conservation / Management/Policy. Ed. by T.N. Veziroğlu, Hemisphere Publishing Corporation, Washington, pp. 397-407.

12-      Ültanır, M. Özcan, 1994. Alternatif Enerji Sistemlerinin Tasarımı, Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Ders Notları (Basılmamış), Ankara, s. 43-52.

13-      Ültanır, M. Özcan ve Dayıoğlu, M. Ali, 1994. Enerji ve Çevre Sorununa Global ve Çağdaş Çözüm : Hidrojen Enerjisi. Enerji ve Çevre Sempozyumu Bildirileri, Editörler Y. Zeren ve M. Ö. Ültanır, Mersin, s. 411-420.

14-      Ültanır. M. Özcan. 1994. Türkiye'nin Yeni ve Yenilenebilir Enerji Kaynakları Planlaması, 21. Yüzyılda Bütün Yönleriyle Enerji-Bildiriler, Teknik Yayıncılık. Tanıtım A.Ş.. İstanbul, s. 223-228.

 

Prof. Dr. Mustafa Özcan ÜLTANIR

Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Öğretim Üyesi ve Tarımda Enerji Kullanımı Bilim Dalı Başkanı, Türk Isı Bilimi ve Tekniği Derneği (TIBTD) Başkan Yardımcısı, Uluslararası Güneş Enerjisi Topluluğu (ISES) Türkiye Bölümü (UGET-TB) ve Avrupa Rüzgar Enerjisi Birliği (EWEA) Türkiye Şubesi (AREB-TŞ) Yönetim Kurulları Üyesi, Dünya Enerji Konseyi (WEC) Türk Milli Komitesi Ferdi Üyesi, Hidrojen Enerjisi Uluslararası Birliği (IAHE) Onur Üyesi